BLOG

Bardzo dobie cenię publikacje w Wysokim Napięciu. W szczególności w jednej z nich Bartłomiej Derski zręcznym piórem opisuje mechanizm powstawania ujemnych cen.

Ach, któż z nas, ludzi interesu, nie chciałby, aby niewidzialna rynka dopłacała mu do jego działalności.

Ale przyroda biznesowa jest okrutna i często odnosi się do naszych gorących pragnień w sposób, rzekłbym, dość chłodny. Popatrzmy zatem na mechanizm tworzenia ujemnych cen okiem inżyniera systemowego, aczkolwiek zdecydowanie zachęcam Was uważnego do przeczytania przywołanego artykułu. Oto moje refleksje po porannym nadmorskim spacerze.

Autor słusznie wyjaśnia, że za ujemne ceny płaci bezpośrednio część wytwórców OZE bez odpowiedniego sterowania lub kontraktacji, spółki obrotu, które źle zbilansowały portfel, prosumenci biznesowi i część farm OZE, a w pewnych sytuacjach, co może być dla Was zaskoczeniem - także elektrownie konwencjonalne. To jednak dopiero pierwszy poziom kosztu. Artykuł zręcznie pokazuje, kto płaci na wejściu, ale moim zdaniem nie akcentuje wystarczająco mocno, że niemal nikt z tych podmiotów nie jest organizacją charytatywną. Dlatego też ich szefowie, zdrowi na ciele i umyśle (w większości) na 100% w sposób udany te straty skompensują sobie. Jak? Ano przyjrzyjmy się temu bliżej w łańcuchu zależności end-to-end.

Wybaczcie, że pisze rzeczy oczywiste, ale mimo, że LI jest z definicji platformą profesjonalistów, ilość radosnych amatorów wypowiadających się ze swadą o energetyce jest wcale nie mała. Którzy zresztą nic sobie nie robią z faktu, że zapytanie o konkretne liczby i logikę ich przetwarzania podkulają ogon i kryją się w wykrotach powalonych drzew rozumu…

Ale do rzeczy. Żadna spółka obrotu nie płaci z własnej kieszeni, tylko z przyszłego rachunku klientów. W artykule podano modelowy przykład. Spółka obrotu kupiła energię dla klientów w długiej pozycji, a potem musi ją odsprzedać przy cenie minus 500 zł za megawatogodzinę. To jest w oczywisty sposób strata handlowa.

Tyle tylko, że spółka obrotu wkalkulowując takie ryzyko w ofertę stałej ceny, podniesie opłatę handlową, zwiększy marżę bezpieczeństwa albo pogorszy warunki nowych umów. Innymi słowy, to co dziś wygląda jak okazjonalny bonus dla odbiorcy dynamicznego, jutro wraca do szerokiej grupy odbiorców jako droższa sprzedaż energii. Nie płaci więc ani PGE, ani Tauron jako abstrakcyjna instytucja. Płacą ich klienci. I to sprawia, że świat biznesu cały czas na szczęście stoi na nogach, a nie na głowie - niezależnie jak przykro jest z tego powodu odbiorcom końcowym.

Jeśli z kolei płacą wytwórcy OZE, to zapłacą finalnie odbiorcy albo podatnicy. Artykuł pokazuje, że część farm fotowoltaicznych i wiatrowych musi oddawać energię po cenach ujemnych albo wręcz dopłacać do jej odbioru. To nie jest drobiazg. Jeżeli inwestor regularnie traci przychód w godzinach wysokiej generacji, to będzie żądał wyższych cen w kontraktach długoterminowych.

Będzie również oczekiwał większych subsydiów lub preferencyjnych warunków wsparcia, będzie inwestował w magazyny, których koszt także musi się zwrócić, albo ograniczy inwestycje, co później podniesie wtórnie koszt kapitału dla całego sektora. Każda z tych dróg kończy się społecznie tak samo. Albo wyższy rachunek za energię, albo większy transfer publiczny, albo droższy system elektroenergetyczny. I innego wyjścia nie ma - to taka specyficzna zasada zachowania energii w przyrodzie biznesowej odniesiona do ponoszonych kosztów.

Ciekawym przypadkiem jest elektrownia, która zarabia na niewyprodukowaniu prądu. Najmocniejszy fragment artykułu dotyczy sytuacji, w której elektrownia konwencjonalna wcześniej sprzedała energię drogo, a potem odkupiła brak obowiązku produkcji przy cenach ujemnych i jeszcze zarobiła na usługach bilansujących. To jest bardzo ważne, bo Autor niewątpliwie znający się na rzeczy, pokazuje patologię w której rynek nie wynagradza już wyłącznie produkcji energii (czyli ze społecznego punktu widzenia realną wartość dodaną), lecz także umiejętność zarabiania na zaburzeniach systemu. Skąd biorą się pieniądze na takie przychody?

Odpowiedź jest dość prosta. Z pokrycia kosztów bilansowania, z opłat systemowych, z kosztów operatora, pośrednio z taryf sieciowych i sprzedażowych, a szerzej także z mechanizmów wsparcia mocy dyspozycyjnej. Czyli znów nie znikąd. To nie jest spryt elektrowni, tylko rachunek wystawiony całemu systemowi. O właśnie. Moja karta kredytowa poruszyła się niespokojnie w portfelu...

A co, z jakże miłym dla oka i rozumu odbiorcą dynamicznym?

Artykuł przedstawia odbiorcę dynamicznego jako beneficjenta. To prawda, ale tylko częściowo. Taki odbiorca działa jak lokalny odbiornik nadwyżki i z punktu widzenia technicznego bywa pożyteczny. Powiedzmy mocniej - jest bardzo pożyteczny. Zacząłem się nad tym głębiej zastanawiać i wróciły wspomnienia ze studiów z Laboratorium Automatyki. Odbiorca dynamiczny działa w takich warunkach jak lokalny człon dysypatywny - pochłania nadwyżkę mocy i zmniejsza amplitudę chwilowego niezbilansowania. To jest jednak opis reakcji cząstkowej, a nie dowód stabilności całego układu. Zauważcie Czcigodni, ze w sensie analogicznym do kryterium Hurwitza, o stabilności nie rozstrzyga pojedyncza korzystna odpowiedź w jednym punkcie pracy, lecz własności całej struktury sprzężeń - sensie asymptotycznego dążenia do stabilności całego układu. Innymi słowy, nie wystarczy zaobserwować lokalne tłumienie odchylenia; trzeba jeszcze wykazać, że cały układ ma taką strukturę, w której zaburzenie rzeczywiście wygasa, zamiast być jedynie przemieszczane pomiędzy jego elementami. Mówiąc prostym żołnierskim językiem: nie mamy tutaj cienia gwarancji, że:

1. wszystkie współczynniki wielomianu mają właściwy znak, zwykle dodatni,

2. wszystkie główne minory macierzy Hurwitza są dodatnie - a nawet jakby przeciwnie.

Wyjaśnijmy to wprost. Jeżeli korzyść odbiorcy dynamicznego jest dualna względem straty producenta, spółki obrotu albo segmentu bilansującego, to nie zachodzi redukcja kosztu systemowego, lecz jego redystrybucja. Oczywiście, ze punktu widzenia dynamiki systemu KSE oznacza to poprawę jednej współrzędnej stanu - ale niestety - przy utrzymaniu niestabilności w funkcjonale globalnym.

Niech Was to nie zmyli, bo układ sprawia wtedy wrażenie lokalnie regulowanego, ale nie osiąga tak pożądanej przez nas stabilności asymptotycznej, ponieważ źródło zaburzenia nie zostało usunięte - zmienił się jedynie kanał propagacji straty.

Najkrócej rzecz ujmując. Odbiorca dynamiczny może poprawiać lokalne własności regulacyjne systemu, lecz sam przez się nie jest dowodem jego stabilności ekonomicznej. Jest raczej mechanizmem tłumienia objawu niż usunięcia przyczyny. A układ, który utrzymuje równowagę wyłącznie przez transfer kosztu między uczestnikami, nie spełnia silnego kryterium stabilności. To bolesne. Czytaj - musimy jeszcze trochę poczekać - zanim całość pieprznie…

Dlaczego? Ponieważ w tym przypadku zysk nie powstaje z nowej wartości gospodarczej, tylko z cudzej straty. Jeżeli ktoś dostał 7 zł za pobranie 21 kilowatogodzin, to znaczy, że gdzie indziej pojawiło się niedoszacowanie portfela, koszt przymusowego zbycia energii, strata producenta, koszt rynku bilansującego albo koszt wymuszonej elastyczności. To smutna klasyka proponowana na szeroką skalę, przez proroków zzieleniałego ładu. Korzyść jest prywatna - ale koszt - uspołeczniony.

Ceny towarów i usług - dlaczego ich stosunek do cen ujemnych ma inny odczyn niż ph=7?

Autor przywołał przykład galerii handlowych, firm i prosumentów biznesowych. Słusznie, tylko warto pamiętać, że gdy oni ponoszą koszt ujemnych cen, nie zatrzymują go na swoim rachunku wyników. Koniec końców to normalni ludzie. Przerzucają go dalej do cen produktów, do cen usług, do opłat najmu i do kosztów działalności gospodarczej. A więc nawet ktoś, kto nie ma taryfy dynamicznej, nie ma fotowoltaiki i w ogóle nie śledzi giełdy energii i tak płaci pośrednio jako konsument. W codziennych zakupach, w transporcie, w logistyce, w handlu i w usługach komunalnych. Co więcej zgodnie płacimy również za leczenie skutków tego zjawiska. Sam artykuł oczywiście słusznie wskazuje wskazuje odpowiedź rynku. Magazyny energii, systemy sterowania, większa elastyczność, zmiany taryf, modernizacja rozliczeń, CSIRE, przebudowa zachęt dla prosumentów. To wszystko jest potrzebne.

Ale nic z tego nie jest darmowe. Za każdy z tych elementów zapłacimy my wszyscy jako odbiorcy w taryfach, jako podatnicy finansujący programy wsparcia, jako inwestorzy i konsumenci spłacający koszt kapitału, a także jako użytkownicy sieci ponoszący koszt modernizacji infrastruktury. Zatem ujemne ceny nie są tylko chwilową anomalią cenową. Są także sygnałem, że system wymaga dodatkowych nakładów kompensacyjnych.

Zatem pewna słabość artykułu polega moim zdaniem na pomieszaniu dodatnich efektów lokalnych z poziomu mikro z ujemnymi efektami poziomu systemowego.

Polecam wam serdecznie tekst, bo jest on atrakcyjny publicystycznie, pokazując konkretny zysk odbiorcy i ciekawe przykłady arbitrażu.

Ale ciemną stroną mocy jest to, że może on sugerować, iż ujemne ceny są czymś korzystnym samym w sobie. Nie są. Są objawem nadmiaru generacji w niewłaściwym czasie, niedostatku elastyczności popytu, zbyt wolnej reakcji części źródeł i złej architektury bodźców regulacyjnych. Także z lekka bezrozumnej niespójności między inwestycjami w moce wytwórcze, a inwestycjami w elastyczność systemu. W takim układzie zarobek odbiorcy jest tylko widocznym końcem mechanizmu, którego koszt ukryto w wielu innych miejscach.  

Konkluzja. Ujemne ceny energii nie są darmowym prezentem od rynku. Niezależnie jak mi jest przykro z tego powodu ujemne ceny nie są produktem finansowego perpetuum mobile.

Są kaleczącym rachunkiem za źle zbilansowany system. Najpierw płacą wytwórcy, spółki obrotu i podmioty bilansujące, ale ponieważ wszyscy oni przerzucają koszty dalej, ostatecznie płacą odbiorcy końcowi, podatnik i cała gospodarka. W tym Tadeusz Lis. Zysk kilku odbiorców w taryfach dynamicznych jest więc tylko widoczną premią wypłaconą nielicznym z uspołecznionego kosztu chaosu systemowego. Czy postrzegacie to inaczej?