Paradoks Ocalałych. Gdy rozsądne zarządzanie ryzykiem uratowało 35 tys. alianckich lotników - a dziś może ocalić od śmierci Twoją firmę
W czasie II wojny światowej alianckie dowództwo analizowało samoloty wracające z misji bojowych. Raporty pokazywały, że maszyny najczęściej miały przestrzeliny w skrzydłach i kadłubie, więc logicznym krokiem wydawało się — tam dodać pancerz.
Na szczęście pojawił się profesor Abraham Wald, statystyk z Węgier, który zadał jedno z najważniejszych pytań w historii analizy ryzyka:
„A gdzie są te samoloty, które nie wróciły?”
Wald zrozumiał, że analizujemy tylko ocalałych – samoloty, które mimo uszkodzeń wróciły do bazy. Prawdziwą przyczynę strat trzeba było więc szukać tam, gdzie nie ma dziur – w silnikach, kabinach i układach paliwowych. Bo właśnie trafienie w te miejsca nie dawało szansy na powrót. I tak zrobiono instalując dodatkowe pancerze w latających fortecach B-17.
Co to ma wspólnego z Twoim biznesem?
Więcej, niż się wydaje. Każdego dnia w firmach powtarzamy ten sam błąd: analizujemy tylko projekty, które przetrwały, startupy, które „urosły 10x”, zespoły, które „świetnie dowożą”, a nawet klientów, którzy „zostali z nami”. LinkedIn jest pełen takich opowieści - a ja, jako człowiek z natury ufny i pogodny - daję im wiarę. Ale.
Nie widzimy tysięcy inicjatyw, które zgasły po cichu, bo nikt ich nie uwzględnił w danych. Nie słyszymy o pomysłach, które nie przeszły przez „komitet inwestycyjny”. Nie analizujemy liderów, którzy odeszli przed pierwszym sukcesem, bo nie dostali drugiej szansy. W efekcie, wzmacniamy obszary „z przestrzelinami” — czyli to, co przetrwało przypadkiem, a niekoniecznie to, co naprawdę decyduje o przetrwaniu.
Jak zastosować „efekt Walda” w kontroli ryzyka?
Uwzględnij nieobecne dane. W analizie ryzyka post-mortem (lessons learned), gdy będziesz potrzebował danych do kalibracji swoich modeli ryzyk zapytaj nie tylko: „co poszło źle?”, ale też: „czego nie widać, bo się nie udało lub zbyt wcześnie zostało utracone?”.
Zidentyfikuj zaniechane projekty – te, które nie weszły w fazę wdrożeniową, nie przeszły POC lub zostały po cichu włożone do wieczystej zamrażarki. Przyjrzyj się odrzuconym propozycjom - ile z nich uśmierciłeś, bo:
to już było, nie pasuje do nas, jest nie do końca przemyślane, za drogie, za mało zyskowne, za ryzykowne, wkurzymy zarząd...
Prowadź rejestr błędów niewidocznych – sytuacji, w których „nic się nie stało”, ale tylko dlatego, że ktoś zadziałał intuicyjnie, bez przemyślanych metod reakcji, bez zestandaryzowanego procesu. Udało się, więc jest jest ok, no bo kto sądzi zwycięzców?
Ale czy to naprawdę sprawia, że Twoja organizacja rośnie - nie tylko w latach, ale i operacyjnej mądrości?
Zadaj pytanie Walda przy każdej analizie projektowych KPI „Czy te dane pochodzą od ocalałych, czy od wszystkich?”
Przykład z życia (dość świeży)
Jeden z moich klientów z branży produkcyjnej z dumą pokazywał statystyki: 98% projektów kończy się sukcesem. Dlaczego? Ponieważ zwróciliśmy mu uwagę, aby nie polował na złote strzały i turbo-okazje rynkowe tylko skupił się na skromnych krowach, które jednak codziennie dają mleko. Uwierzył, że należy dbać o masę marży i stopniowo dokręcać w projektach rynkowych marżowość jednostkową. Sukces? Jakby to powiedzieć…
Po nieco głębszej analizie okazało się, że projekty ryzykowne nigdy nie trafiały do rejestru – zatrzymywano je już na etapie idei wstępnej. A po dużo dokładniejszym przyjrzeniu się im zapanowała zadziwiająca zgodność, że miałby swoją wyraźną szansę rynkową - co boleśnie udowodniła konkurencja. No cóż - życie pokazało swoją brutalną stronę. Rzeczywisty wskaźnik sukcesu wynosił 54% - przyznacie, że nieco odbiegający od tych 98%...
Dopiero po wprowadzeniu „efektu Walda” do procesu przeglądu ryzyka — zaczęto monitorować również idee odrzucone i zawieszone. W efekcie odkryliśmy kilkanaście powtarzających się wzorców błędów decyzyjnych. Wiem, wiem, dla Konsultanta to nieco hańbiące, bo wszystkie dane były na stole i powinniśmy na to wpaść wcześniej….
Morał
Nie pytaj, dlaczego zwycięzcy wygrali. Zapytaj, dlaczego inni zniknęli z pola bitwy. Paradoks ocalałych to nie ciekawostka z podręcznika historii. To brutalne lustro współczesnego zarządzania: Twoje dane milczą o tym, co naprawdę zabija projekty. Każdy brak decyzji, każdy odrzucony sygnał ostrzegawczy, każde „zrobimy to później” — to niewidzialny pocisk, który może trafić w silnik lub kokpit pilotów Twojej organizacji.
Bo w świecie ryzyka nie wygrywa ten, kto wygląda na nienaruszonego. Wygrywa ten, kto nauczył się patrzeć w miejsca, gdzie nie ma przestrzelin i śladów po odłamkach…
Zatem zastanów się dziś, które z Twoich projektów nie wróciły z misji. I czy naprawdę wiesz — dlaczego?